Taraf Bilirkişiliği Nedir? – Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) ve Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) Kapsamında Uzman Mütalaası
Taraf bilirkişiliği; bir davanın veya soruşturmanın taraflarından birinin, iddiasını bilimsel ve teknik verilere dayandırmak amacıyla mahkeme dışından bir uzmana inceleme yaptırarak görüş alması ve bunu dosyaya sunması sürecidir.
Bu görüş; bazen “uzman mütalaası”, “uzman görüşü” veya “özel bilirkişi raporu” olarak da adlandırılır. Uygulamada adli birimlerce resmî olarak atanan bilirkişiden farklı olup, tarafın talebiyle ve taraf adına hazırlanır.
⚖️Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) Kapsamında Taraf Bilirkişiliği
HMK’da, tarafların kendi uzmanlarından görüş alıp mahkemeye sunmasının hukuki dayanağı Madde 293 – Uzman Görüşü (Bilirkişi Dışı Mütalaa) olarak düzenlenmiştir:
HMK 293 (1):
“Taraflar, dava konusu olayla ilgili olarak, uzmanından bilimsel mütalaa alabilirler. ...”
🔍 HMK’ya göre taraf bilirkişisi görüşünün özellikleri:
- Tarafın önermesiyle hazırlanır, mahkeme atamaz.
- Hakim bu raporu değerlendirmekte serbesttir.
- Resmî bilirkişi raporunun alternatifi değil, onu tamamlayıcı delil niteliğindedir.
- Hakim, gerek görürse uzmanı duruşmada dinleyebilir.
- Yemin zorunlu değildir, ancak rapor bilimsel olmalı ve yöntemi açıkça belirtilmelidir.
- Delil olarak kabul edilir, fakat kesin bağlayıcı değildir.
✅ En çok kullanıldığı alanlar:
- Ticari uyuşmazlıklar
- Telif/marka/haksız rekabet
- Tazminat hesaplamaları
- IT, adli veri, siber delil değerlendirmeleri
- Teknik sözleşme yorumları
- Sigorta ve hasar dosyaları
⚖️Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) Kapsamında Taraf Bilirkişiliği
Ceza hukuku alanında tarafların özel uzmandan görüş almasının dayanağı CMK 67/6 – Uzman Mütalaasının Sunulması maddesidir:
CMK 67/6:
“ Cumhuriyet savcısı, katılan, vekili, şüpheli veya sanık, müdafii veya kanunî temsilci, yargılama konusu olayla ilgili olarak veya bilirkişi raporunun hazırlanmasında değerlendirilmek üzere ya da bilirkişi raporu hakkında, uzmanından bilimsel mütalaa alabilirler. ...”
🔍 CMK’ya göre özel bilirkişi/uzman görüşünün özellikleri:
- Savcı veya müdafi (avukat) tarafından alınabilir.
- Resmî bilirkişinin yerine geçmez ancak savunmayı güçlendiren teknik değerlendirmedir.
- Hakim, raporu serbestçe takdir eder.
- Uzman, talep edilirse duruşmada sözlü beyan verebilir.
- Delilin teknik analizinde taraf lehine veya aleyhine olabilecek tüm ihtimaller objektif yazılmalıdır.
✅ En çok kullanıldığı alanlar:
- Adli bilişim raporları
- HTS, IP, WhatsApp/Telegram incelemeleri
- Dijital delil doğrulama
- Veri manipülasyonu iddiaları
- Cihaz, sunucu, bulut, log incelemeleri
- Siber suç değerlendirmeleri
- Nitelikli dolandırıcılık, internet/mobil bankacılık suçları, bilişim sistemine girme, veri bozma/yok etme
- Suç şüphesi altındaki dijital dosyaların analizleri
🔥Taraf Bilirkişisi (Uzman Mütalaası) ile Resmî Bilirkişi Arasındaki Fark
| Kıstas | Resmî Bilirkişi (Mahkeme/Savcı Atar) | Taraf Bilirkişisi (Uzman Mütalaası / Özel Rapor) |
|---|---|---|
| Atama | Hakim veya Savcı | Taraf veya taraf avukatı |
| Bağlayıcılık | Değil ama resmiyet içerir | Kesinlikle bağlayıcı değildir |
| Amaç | Mahkemeye yardımcı olmak | Taraf iddiasını ispat veya güçlendirmek |
| Yemin | Gerekirse | Zorunlu değil |
| Tarafsızlık | Resmî atamada beklenir | Taraf görüşü olsa da bilimsel ve objektif olmalıdır |
| Ücret | Adalet bütçesinden/avans | Taraf tarafından ödenir |
| Değerlendirme | Hakim serbestçe takdir eder | Hakim serbestçe takdir eder |
🧠 Neden Taraf Bilirkişisi Raporu Alınmalıdır?
- Teknik konuların doğru anlaşılmasını sağlar.
- Taraf iddia veya savunmasını soyut değil, bilimsel verilere dayandırır.
- Özellikle dijital delillerin yorumlanmasında kritik avantaj sağlar.
- Dosyada teknik tutarsızlıkları, eksikleri, hatalı değerlendirmeleri ortaya çıkarabilir.
- Resmî bilirkişi raporunun aksine; taraf daha hızlı ve hedef odaklı sonuç alabilir.
🛡Taraf Bilirkişiliğinde Dikkat Edilmesi Gerekenler
Bir uzman mütalaasının dosyaya sunulabilir ve etkili olabilmesi için:
✔ Kullanılan inceleme yöntemi, araçlar ve teknik süreçler açıkça yazılmalı
✔ Rapor bilimsel verilere dayanmalı, ihtimaller objektif değerlendirilmelidir
✔ Bilgiler kişisel yorum değil, teknik bulgulara dayandırılmalıdır
✔ Varsa resmî rapordaki çelişkiler teknik olarak açıklanmalıdır
✔ Delilin hukuka uygun elde edilip edilmediği değerlendirilmelidir
✔ Rapor sade, net, anlaşılır ve terminoloji doğru olmalıdır
📎Sonuç
Hem HMK 293 hem de CMK 67/6 maddeleri; tarafların kendileri adına uzman görüşü alıp dosyaya sunabilmesine imkân tanır.
Delile dayalı hak arayışlarının teknik doğruluğunda olduğu gibi, hukuki süreçlerde de teknik doğruları ortaya koymak, savunmanın ve iddianın temel gücüdür.
Taraf bilirkişisi raporu; mahkeme yerine karar vermez, ancak hakimin doğru karar verebilmesi için ihtiyacı olan teknik zemini sağlayabilir.